Wyjście ze spółki na nowych zasadach – projekt prawa ustąpienia w KSH

Na stronie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości pojawił się projekt nowelizacji Kodeksu spółek handlowych, który przewiduje wprowadzenie istotnej zmiany w zakresie uczestnictwa i możliwości jego zakończenia dla wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i akcjonariuszy niepublicznej spółki akcyjnej.

1. Projekt prawa ustąpienia na kształt P.S.A.

Nowa regulacja kształtem przypomina obowiązujące już prawo ustąpienia akcjonariusza z prostej spółki akcyjnej, które zostało uregulowane w art. 300(50) KSH. Projekt nowelizacji obejmuje również modyfikację tej obowiązującej regulacji w następującym zakresie:

1. zaktualizowanie warunków wyceny akcji ustępującego akcjonariusza prostej spółki akcyjnej, nadające sądowi prawo uwzględnienia wartości godziwej, którą posiadałyby akcje akcjonariusza ustępującego, gdyby nie doszło do jego rażącego pokrzywdzenia;
2. rozszerzenie zakresu odpowiedzialności za zapłatę ceny wykupu akcji na wszystkich pozostałych akcjonariuszy zamiast tych, przeciwko którym wytoczono powództwo.

Wracając jednak do sp. z o.o. i S.A., zgodnie z projektowanymi przepisami, wspólnik sp. z o.o. lub akcjonariusz niepublicznej spółki akcyjnej będzie mógł wystąpić do sądu z powództwem o ustąpienie ze spółki, jeżeli zachodzi ważna przyczyna uzasadniona stosunkami między akcjonariuszami/wspólnikami lub między spółką a akcjonariuszem/wspólnikiem ustępującym, skutkująca rażącym pokrzywdzeniem akcjonariusza/wspólnika ustępującego. Powództwo skierowane będzie przeciwko spółce oraz wszystkim pozostałym akcjonariuszom/wspólnikom.

2. Przymusowy wykup udziałów/akcji

Uwzględnienie powództwa przez sąd będzie prowadziło do przymusowego wykupu udziałów lub akcji ustępującego wspólnika/akcjonariusza, przy czym cena wykupu ma odpowiadać wartości godziwej ustalonej przez sąd na dzień doręczenia pozwu. Projekt przewiduje ponadto możliwość uwzględnienia przez sąd wartości, jaką prawa udziałowe posiadałyby, gdyby nie doszło do pokrzywdzenia, co należy ocenić jako rozwiązanie istotne z punktu widzenia ochrony ekonomicznych interesów wspólnika/akcjonariusza ustępującego i pokrzywdzonego przez spółkę albo pozostałych wspólników/akcjonariuszy. Za zapłatę ceny wykupu odpowiadać mają solidarnie spółka oraz pozostali wspólnicy/akcjonariusze.

Projektowana instytucja odnosi się przede wszystkim do tych spółek, w których obrót udziałami lub akcjami jest ograniczony, a możliwość ich zbycia w praktyce utrudniona lub nierealna.
W takich przypadkach wspólnik/akcjonariusz pozostający w konflikcie z pozostałymi uczestnikami spółki często nie ma faktycznej możliwości zakończenia swojego uczestnictwa bez poniesienia istotnej straty. Dotychczasowe instrumenty prawne, takie jak powództwo o rozwiązanie spółki czy wyłączenie wspólnika, mają charakter fragmentaryczny lub zbyt daleko idący, a ich zastosowanie nie zawsze odpowiada potrzebom obrotu gospodarczego.

3. Ekonomiczne skutki

Proponowana zmiana wprowadza mechanizm ochrony, który realnie zabezpiecza interesy wspólnika/akcjonariusza mniejszościowego poprzez całkowite odwrócenie ekonomicznych skutków jego wcześniejszego pokrzywdzenia. Najistotniejszą korzyścią dla wspólnika/akcjonariusza ustępującego jest fakt, że wycena jego pakietu udziałów/akcji przestaje być jedynie odzwierciedleniem aktualnego, często zmanipulowanego stanu faktycznego w spółce, a staje się instrumentem restytucyjnym. Dzięki możliwości uwzględnienia przez sąd wartości, jaką udziały/akcje posiadałyby bez zaistnienia rażącego pokrzywdzenia, wspólnik/akcjonariusz odzyskuje utracone korzyści, które zostały mu odebrane np. poprzez celowe zaniżanie zysków, wstrzymywanie dywidend czy wyprowadzanie majątku do podmiotów powiązanych. W ten sposób cena wykupu pełni funkcję odszkodowawczą, przywracając wspólnikowi/akcjonariuszowi taką pozycję majątkową, w jakiej znajdowałby się, gdyby pozostali wspólnicy/akcjonariusze postępowali wobec niego lojalnie i zgodnie z dobrymi obyczajami.

Jednocześnie regulacja ta pełni kluczową funkcję prewencyjną, działając dyscyplinująco na pozostałych wspólników/akcjonariuszy oraz organy spółki na długo przed powstaniem realnego konfliktu. Świadomość istnienia takiej regulacji ustawowej wprowadza swoiste „widmo odpowiedzialności”, które drastycznie zmienia rachunek ekonomiczny potencjalnych nadużyć. Większość traci motywację do podejmowania działań krzywdzących mniejszość, ponieważ nowa norma prawna czyni takie zachowania całkowicie nieopłacalnymi – wszelkie próby sztucznego obniżenia wartości udziałów/akcji zostaną bowiem zneutralizowane przez sąd na etapie wykupu. W efekcie przepis ten wymusza na dominujących wspólnikach/akcjonariuszach zachowanie wysokich standardów etycznych i korporacyjnych już od momentu zawiązania współpracy, promując dialog i polubowne rozwiązywanie sporów zamiast agresywnej polityki. Ostatecznie wzmacnia to stabilność samej spółki, chroniąc jej strukturę przed destrukcyjnymi skutkami wewnętrznych walk o kapitał.

4. Wątpliwości interpretacyjne

Projektowane rozwiązanie nie jest jednak pozbawione wątpliwości. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na ocenny charakter przesłanek zastosowania instytucji ustąpienia. Pojęcia „ważnej przyczyny” oraz „rażącego pokrzywdzenia” mają bowiem charakter nieostry i ich znaczenie zależeć będzie od uznania sądu. Istotnym wyzwaniem będzie również ustalanie wartości „godziwej” udziałów lub akcji. Pojawiają się także pytania dotyczące mechanizmu wykupu udziałów lub akcji przez spółkę na rachunek pozostałych wspólników/akcjonariuszy, w tym w szczególności momentu przejścia praw udziałowych oraz relacji między wyrokiem sądu a czynnościami związanymi z przeniesieniem własności udziałów lub akcji.

Podsumowując, projektowane prawo ustąpienia ze spółki stanowi istotne i potrzebne uzupełnienie systemu. Wprowadza ono mechanizm umożliwiający zakończenie uczestnictwa w spółce w sytuacjach trwałego konfliktu oraz wzmacnia ochronę ekonomiczną uczestników spółek. Jednocześnie jego skuteczność będzie w dużej mierze zależała od sposobu ukształtowania praktyki orzeczniczej, w szczególności w zakresie wykładni przesłanek zastosowania tej instytucji oraz ustalania wartości „godziwej” praw uczestnictwa.

Autorzy:

Maciej Marzec – aplikant radcowski, Certyfikowany Doradca ASO

Filip Sadowski – asystent prawny