Korekta płci a wiek emerytalny – czy zmiana płci może przyspieszyć przejście na emeryturę?

Polski system emerytalny przewiduje zróżnicowany powszechny wiek emerytalny – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Powstaje zatem pytanie, jak należy ustalić wiek emerytalny osoby, która w toku życia dokonała prawnego uzgodnienia płci. Czy mężczyzna, który uzyskał prawne uzgodnienie płci żeńskiej, może przejść na emeryturę już po ukończeniu 60. roku życia?

Płeć prawna a prawo do emerytury

Odpowiedź wymaga przede wszystkim rozróżnienia pomiędzy tranzycją medyczną a prawnym uzgodnieniem płci. Samo przeprowadzenie operacji nie powoduje bowiem automatycznie zmiany statusu prawnego osoby. Z punktu widzenia prawa emerytalnego istotne jest to, jak dana osoba jest kwalifikowana w obrocie prawnym.

Prawne uzgodnienie płci prowadzi do zmiany danych w rejestrach państwowych i dokumentach, w tym w akcie urodzenia oraz numerze PESEL. Płeć jest bowiem elementem danych identyfikujących osobę – jej oznaczenie znajduje się m.in. w dokumentach tożsamości, a informacja o płci jest zakodowana również w numerze PESEL.

Zmiana ta nie tworzy oczywiście nowej historii ubezpieczeniowej. Dotychczas zgromadzone składki i okresy ubezpieczenia pozostają związane z tą samą osobą. Zmianie ulega natomiast jej status prawny, który powinien być uwzględniany przy stosowaniu przepisów różnicujących prawa i obowiązki ze względu na płeć.

W tym kontekście istotne znaczenie ma art. 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Ustawa nie reguluje jednak wprost sytuacji osób, które w trakcie życia uzgodniły płeć. Odpowiedzi należy zatem poszukiwać w wykładni systemowej, konstytucyjnej oraz – co szczególnie istotne – w prawie Unii Europejskiej.

Jak obecnie wygląda prawna korekta płci?

W polskim prawie brak jest kompleksowej ustawy regulującej procedurę zmiany płci. Przez wiele lat jej kształt wyznaczało przede wszystkim orzecznictwo sądowe. Istotna zmiana w judykaturze nastąpiła w 2025 r. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 r., sygn. III CZP 6/24, przyjęto, że żądanie zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia jest rozpoznawane w postępowaniu nieprocesowym, przy zastosowaniu w drodze analogii art. 36 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego. Sąd Najwyższy odstąpił tym samym od wcześniejszego modelu opartego na powództwie o ustalenie z art. 189 k.p.c., w którym osoba zainteresowana pozywała swoich rodziców. Obecnie zmiana oznaczenia płci następuje zatem na wniosek osoby, której akt urodzenia dotyczy, składany do sądu w postępowaniu nieprocesowym. Z uchwały SN wynika również, że poza wnioskodawcą uczestnikiem postępowania może być jedynie jego małżonek.

Dla wywołania skutków prawnych konieczne jest zatem prawomocne rozstrzygnięcie sądu.

Od kiedy zmiana wywołuje skutki prawne?

To jeden z najważniejszych elementów całego zagadnienia. W uchwale z 4 marca 2025 r. Sąd Najwyższy wprost przesądził, że postanowienie uwzględniające wniosek o zmianę oznaczenia płci wywołuje skutki od chwili jego uprawomocnienia się. Zmiana działa zatem na przyszłość, a nie wstecz. Moment prawomocności wyznacza więc granicę pomiędzy wcześniejszym a nowym statusem prawnym osoby. Ma to szczególne znaczenie wszędzie tam, gdzie przepisy wiążą określone konsekwencje właśnie z płcią – a wiek emerytalny jest jednym z najbardziej oczywistych przykładów (równie interesującym aspektem jest chociażby kwestia służby wojskowej – szeroko dyskutowana w aktualnej sytuacji geopolitycznej).

Wyrok TSUE w sprawie Richards

Kluczowe znaczenie ma wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 27 kwietnia 2006 r. w sprawie C-423/04, Richards. Sprawa dotyczyła osoby urodzonej jako mężczyzna, która przeszła operację korekty płci i została prawnie uznana za kobietę. W Wielkiej Brytanii kobiety mogły wówczas przechodzić na emeryturę w wieku 60 lat, podczas gdy dla mężczyzn granica ta wynosiła 65 lat. Organ odmówił jednak przyznania świadczenia w wieku 60 lat, uznając, że dla celów emerytalnych należy traktować zainteresowaną jako mężczyznę.

TSUE uznał takie rozwiązanie za sprzeczne z zakazem dyskryminacji ze względu na płeć. Trybunał wskazał, że odmowa przyznania osobie, która przeszła zmianę płci z mężczyzny na kobietę, emerytury w wieku przewidzianym dla kobiet stanowi dyskryminację w zakresie zabezpieczenia społecznego.

Orzeczenie to ma istotne znaczenie również dla wykładni polskich przepisów. Nie oznacza wprawdzie automatycznego przeniesienia brytyjskich regulacji na grunt polski, ale wyznacza standard, zgodnie z którym państwo członkowskie nie powinno uznawać prawnej zmiany płci w jednych obszarach prawa, a jednocześnie ignorować jej skutków przy ustalaniu uprawnień emerytalnych.

Jaki wiek emerytalny po zmianie płci?

W konsekwencji należy przyjąć, że osoba, która urodziła się jako mężczyzna, lecz następnie skutecznie uzgodniła płeć na żeńską, powinna być – dla celów ustalenia powszechnego wieku emerytalnego – traktowana jako kobieta. Oznacza to możliwość nabycia prawa do emerytury po ukończeniu 60. roku życia.

Analogicznie, osoba, która uzgodniła płeć z żeńskiej na męską, będzie podlegała zasadom właściwym dla mężczyzn, a więc co do zasady osiągnie powszechny wiek emerytalny w wieku 65 lat.

Decydujące znaczenie ma przy tym prawna, a nie wyłącznie medyczna zmiana płci. Sama operacja nie powinna zatem prowadzić do uzyskania prawa do emerytury według niższego wieku, jeżeli nie doszło jeszcze do skutecznej zmiany statusu prawnego. Tranzycja medyczna i prawna są bowiem odrębnymi procesami, a nie każda osoba transpłciowa podejmuje leczenie hormonalne czy poddaje się zabiegom chirurgicznym.

Co istotne, przepisy emerytalne nie uzależniają wieku emerytalnego od płci, którą ubezpieczony posiadał w okresie opłacania składek. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że osoba, która przez większość swojej aktywności zawodowej funkcjonowała jako mężczyzna, musi z tego względu oczekiwać do 65. roku życia, jeżeli w chwili ustalania prawa do emerytury jej płeć prawna jest żeńska.

Zmiana płci tuż przed emeryturą

Najciekawszy problem pojawia się w sytuacji, gdy do prawnego uzgodnienia płci dochodzi bezpośrednio przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Można wyobrazić sobie mężczyznę, który w wieku 59 lat uzyskuje prawne uzgodnienie płci żeńskiej, a następnie po ukończeniu 60 lat występuje do ZUS o emeryturę.

Ustawa emerytalna nie zawiera szczegółowej regulacji dotyczącej takiego przypadku. Z jednej strony przemawia to za ostrożnością w formułowaniu kategorycznych wniosków. Z drugiej jednak strony, przyjęcie, że wcześniejsza płeć prawna nadal determinuje wiek emerytalny, mimo skutecznego uzgodnienia płci, prowadziłoby do pytania o zgodność takiego rozwiązania z zasadą niedyskryminacji, zwłaszcza w świetle wyroku TSUE w sprawie Richards.

Wydaje się zatem, że istnieją mocne podstawy do przyjęcia, iż osoba posiadająca w momencie ustalania prawa do świadczenia status prawny kobiety powinna korzystać z wieku emerytalnego właściwego dla kobiet. Nie można jednak wykluczyć, że w konkretnym przypadku stanowisko ZUS będzie wymagało zakwestionowania w postępowaniu odwoławczym.

Czy zmiana płci może więc oznaczać wcześniejszą emeryturę?

Co do zasady – tak. Mężczyzna, który skutecznie uzgodnił płeć na żeńską, może nabyć prawo do emerytury po ukończeniu 60 lat, a więc pięć lat wcześniej niż wynosi powszechny wiek emerytalny mężczyzn.

Nie oznacza to jednak, że sama operacja może stać się instrumentem wcześniejszego przejścia na emeryturę. Kluczowa jest prawna skuteczność uzgodnienia płci. Dopiero zmiana statusu prawnego powoduje bowiem, że osoba zaczyna funkcjonować w systemie prawa jako przedstawiciel innej płci.

Podsumowanie

Prawne uzgodnienie płci może mieć bezpośredni wpływ na moment nabycia prawa do emerytury. Mężczyzna, który skutecznie uzgodnił płeć na żeńską, powinien co do zasady korzystać z wieku emerytalnego właściwego dla kobiet, a więc 60 lat. Analogicznie zmiana płci z żeńskiej na męską może skutkować zastosowaniem wieku emerytalnego wynoszącego 65 lat.

Zagadnienie pokazuje przy tym, że skutki prawnego uzgodnienia płci wykraczają daleko poza zmianę danych w dokumentach. Płeć jest w polskim prawie kryterium różnicującym sytuację jednostki w wielu obszarach, a jednym z najbardziej doniosłych praktycznie przykładów pozostaje właśnie prawo do zabezpieczenia społecznego i moment nabycia prawa do emerytury.

Autorzy: 

Katarzyna Hiller, radca prawny

Julia Sośniak, prawnik

Filip Sadowski, prawnik