Jaki wpływ ma AI Act na stosowanie sztucznej inteligencji w praktyce?

Prawo o sztucznej inteligencji

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji, określane jako „AI Act”, jest pierwszym kompleksowym aktem prawnym regulującym zasady rozwoju, wprowadzania do obrotu i stosowania systemów sztucznej inteligencji w Unii Europejskiej.

AI Act jest rozporządzeniem unijnym, dlatego obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich, bez konieczności implementowania jego postanowień do prawa krajowego. Konieczne jest jednak przyjęcie przez poszczególne państwa przepisów krajowych dotyczących między innymi organizacji nadzoru oraz kompetencji właściwych organów.

Rozporządzenie reguluje wiele zagadnień związanych ze sztuczną inteligencją. Poszczególne obowiązki zaczęły obowiązywać etapami, co miało umożliwić przedsiębiorcom, instytucjom publicznym oraz innym podmiotom przygotowanie się do nowych wymagań. AI Act wszedł w życie 1 sierpnia 2024 r., natomiast większość jego przepisów jest stosowana od 2 sierpnia 2026 r. Niektóre regulacje zaczęły obowiązywać wcześniej, a część znajdzie zastosowanie dopiero od 2 sierpnia 2027 r.

Zakres podmiotowy

AI Act obejmuje swoim zakresem między innymi dostawców systemów sztucznej inteligencji, podmioty stosujące takie systemy, importerów, dystrybutorów oraz upoważnionych przedstawicieli dostawców. Dostawcą jest zasadniczo podmiot, który opracowuje system AI lub zleca jego opracowanie, a następnie wprowadza go do obrotu albo oddaje do użytku pod własną nazwą lub znakiem towarowym.

Podmiotem stosującym jest natomiast osoba fizyczna lub prawna, organ publiczny albo inna jednostka, która wykorzystuje system AI w ramach swojej działalności. Pojęcie to nie obejmuje osoby korzystającej ze sztucznej inteligencji wyłącznie w ramach osobistej, pozazawodowej aktywności.

Zakres terytorialny rozporządzenia jest szeroki i nie ogranicza się do podmiotów mających siedzibę w Unii Europejskiej. AI Act może mieć zastosowanie również do podmiotów z państw trzecich, między innymi wtedy, gdy rezultaty działania ich systemów AI są wykorzystywane na terytorium Unii Europejskiej.

Zmiany od 2 sierpnia 2026 r.

Od 2 sierpnia 2026 r. stosowana jest większość przepisów AI Act, w tym określone w art. 50 obowiązki w zakresie przejrzystości. Przepis ten nie ustanawia jednej ogólnej zasady odnoszącej się do każdego przypadku wykorzystywania sztucznej inteligencji. Nakłada natomiast konkretne obowiązki na dostawców i podmioty stosujące określone rodzaje systemów AI.

Po pierwsze, dostawcy systemów przeznaczonych do bezpośredniej interakcji z osobami fizycznymi powinni zapewnić, aby osoby te zostały poinformowane, że komunikują się z systemem sztucznej inteligencji. Obowiązek ten nie występuje, jeżeli fakt kontaktu z AI jest oczywisty dla osoby dostatecznie dobrze poinformowanej, uważnej i rozsądnej, przy uwzględnieniu okoliczności oraz kontekstu korzystania z systemu.

Po drugie, dostawcy systemów AI generujących syntetyczne treści dźwiękowe, graficzne, wideo lub tekstowe powinni zapewnić oznaczenie ich rezultatów w formacie nadającym się do odczytu maszynowego. Treści te powinny być możliwe do wykrycia jako sztucznie wygenerowane lub zmanipulowane. Obowiązek ten podlega jednak wyjątkom przewidzianym w rozporządzeniu, między innymi w odniesieniu do niektórych standardowych funkcji edycyjnych.

Po trzecie, podmioty wykorzystujące AI do generowania lub manipulowania obrazem, dźwiękiem albo materiałem wideo stanowiącym deepfake powinny ujawnić, że treść została sztucznie wygenerowana lub zmieniona. W przypadku utworów o wyraźnie artystycznym, twórczym, satyrycznym lub fikcyjnym charakterze obowiązek informacyjny może zostać wykonany w sposób, który nie utrudnia prezentowania ani odbioru utworu.

Obowiązek ujawnienia dotyczy również tekstów wygenerowanych lub zmanipulowanych przez AI, jeżeli są publikowane w celu informowania opinii publicznej o sprawach leżących w interesie publicznym. Nie znajduje on jednak zastosowania między innymi wtedy, gdy treść została poddana weryfikacji przez człowieka lub kontroli redakcyjnej, a za jej publikację odpowiedzialność ponosi określona osoba fizyczna albo prawna.

Informacje wymagane przez art. 50 powinny być przekazywane w sposób jasny i możliwy do odróżnienia od pozostałych treści, najpóźniej w chwili pierwszej interakcji z systemem albo pierwszego zetknięcia się odbiorcy z daną treścią.

Zmiany te oznaczają, że prawidłowe stosowanie sztucznej inteligencji nie jest już wyłącznie problemem największych koncernów technologicznych, które projektują systemy AI. Obowiązki mogą dotyczyć także przedsiębiorców wykorzystujących narzędzia AI w codziennej działalności, na przykład do tworzenia reklam, materiałów wideo, wirtualnych postaci, chatbotów lub treści informacyjnych.

Nadzór i odpowiedzialność

Od 2 sierpnia 2026 r. stosowane są także zasadnicze przepisy dotyczące nadzoru i egzekwowania AI Act. Kluczową rolę w kontrolowaniu przestrzegania rozporządzenia pełnią właściwe krajowe organy nadzoru rynku. Urząd ds. AI działający w ramach Komisji Europejskiej ma natomiast szczególne kompetencje przede wszystkim w odniesieniu do modeli AI ogólnego przeznaczenia oraz niektórych opartych na nich systemów.

Organy nadzorcze mogą między innymi żądać informacji i dokumentów, prowadzić kontrole, badać zgodność systemów z przepisami oraz stosować odpowiednie środki naprawcze.

AI Act przewiduje wysokie administracyjne kary pieniężne. Najsurowszą sankcją objęte jest naruszenie zakazu stosowania praktyk określonych w art. 5 rozporządzenia. Kara może w takim przypadku wynieść do 35 mln euro albo jeżeli naruszenia dopuściło się przedsiębiorstwo – do 7% jego całkowitego światowego rocznego obrotu z poprzedniego roku obrotowego, w zależności od tego, która wartość jest wyższa.

Za naruszenie innych obowiązków ustanowionych w rozporządzeniu, w tym określonych obowiązków dostawców i podmiotów stosujących systemy AI, kara może sięgnąć 15 mln euro albo 3% całkowitego światowego rocznego obrotu przedsiębiorstwa. Przy ustalaniu wysokości kary uwzględnia się okoliczności konkretnej sprawy, a wobec małych i średnich przedsiębiorstw stosuje się szczególne zasady ograniczające jej maksymalną wysokość.

Podsumowanie

AI Act wprowadza nową jakość w prawnym uregulowaniu sztucznej inteligencji. Przenosi stosowanie AI z obszaru opartego przede wszystkim na dobrowolnych zasadach i rozproszonych regulacjach do systemu konkretnych obowiązków, zakazów oraz mechanizmów nadzoru.

W związku z dynamicznym rozwojem technologii prawne uregulowanie tej sfery będzie miało istotny wpływ na ochronę praw i wolności osób fizycznych. Rozporządzenie nie powinno być postrzegane wyłącznie jako przeszkoda dla innowacji. Jego celem jest stworzenie warunków, w których rozwój sztucznej inteligencji będzie odbywał się z poszanowaniem interesu społecznego, bezpieczeństwa oraz innych wartości podlegających ochronie prawnej.

Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność przeanalizowania, w jakim charakterze korzystają z systemów AI, jakie rodzaje treści za ich pomocą tworzą oraz czy podlegają obowiązkom informacyjnym, dokumentacyjnym lub organizacyjnym przewidzianym w AI Act.

Autorki:

Radczyni Prawna Katarzyna Hiller

Aplikantka Radcowska Dorota Brzęk